Co grozi za nierozliczenie lub niewystawienie faktury? Kary skarbowe i konsekwencje

Niewystawienie faktury lub jej nierzetelne rozliczenie to jedno z najpoważniejszych naruszeń prawa podatkowego w Polsce, skutkujące dotkliwymi karami administracyjnymi i karnymi.

Przedsiębiorcy, którzy nie dopełniają tego obowiązku lub świadomie wystawiają dokumenty niezgodne z rzeczywistością, narażają się na grzywny od kilkuset złotych do kilkudziesięciu milionów złotych, a w najcięższych przypadkach na karę pozbawienia wolności do 25 lat.

Wysokość kary zależy m.in. od wartości transakcji, zamiaru sprawcy oraz tego, czy dokumenty służyły do wyłudzenia podatków. Organy skarbowe i sądy coraz bardziej stanowczo egzekwują przepisy dotyczące faktur, traktując nadużycia jako zagrożenie dla integralności systemu podatkowego UE.

Ustawowy obowiązek wystawienia faktury i jego znaczenie w systemie podatkowym

Wystawienie faktury lub rachunku to podstawowy obowiązek każdego przedsiębiorcy. Wynika on z ustawy o VAT oraz Kodeksu karnego skarbowego i obejmuje dokumentowanie każdej transakcji handlowej.

Faktura jest kluczowa dla podatnika (m.in. umożliwia odliczenie podatku naliczonego) i dla organów podatkowych (kontrola przepływu środków oraz prawidłowości rozliczeń PIT/CIT i VAT).

Termin wystawienia faktury: nie później niż do 15. dnia miesiąca następującego po miesiącu dostawy towaru lub wykonania usługi.

Rozróżnienie między wykroczeniem a przestępstwem skarbowym

Polskie prawo wyróżnia wykroczenia skarbowe i przestępstwa skarbowe. Kluczowe jest kryterium wartości i zamiaru oraz skutków finansowych.

Dla łatwiejszego zrozumienia podstawowych różnic warto zwrócić uwagę na poniższe punkty:

• próg wartości – wykroczenie skarbowe zachodzi, gdy wartość uszczuplenia/wartość przedmiotu czynu nie przekracza pięciokrotności minimalnego wynagrodzenia,
• rodzaj sankcji – wykroczenie zagrożone jest grzywną kwotową, natomiast przestępstwo skarbowe: grzywną w stawkach dziennych, ograniczeniem wolności lub pozbawieniem wolności,
• znaczenie zamiaru – celowe, zorganizowane lub wysokowartościowe działania są kwalifikowane surowiej jako przestępstwo skarbowe.

Kary za niewystawienie faktury na podstawie Kodeksu karnego skarbowego

Art. 62 Kodeksu karnego skarbowego różnicuje kary zależnie od charakteru naruszenia. Umyślność jest warunkiem odpowiedzialności karnej – nieumyślna pomyłka co do zasady wyłącza winę.

Poniższa tabela ułatwia porównanie sankcji w zależności od rodzaju naruszenia:

Podstawa prawna	Zakres czynu	Maksymalna grzywna	Inne kary	Uwagi
Art. 62 § 1 KKS	brak faktury, faktura/rachunek wadliwy lub odmowa wydania	do 180 stawek dziennych (przy min. wynagrodzeniu 4 806 zł: stawka dzienna 160,20–64 080 zł; maks. grzywna 11 534 400 zł)	—	odpowiedzialność przy działaniu umyślnym
Art. 62 § 2 KKS	wystawienie/posługiwanie się fakturą nierzetelną	do 720 stawek dziennych (maks. grzywna 46 137 600 zł)	pozbawienie wolności co najmniej rok lub obie kary łącznie	surowsze sankcje za świadome poświadczanie nieprawdy
Art. 62 § 2a KKS	nierzetelna faktura o małej wartości (do 200× minimalnego wynagrodzenia)	do 720 stawek dziennych	pozbawienie wolności lub łączna	większa swoboda wymiaru kary przez sąd

Jeżeli sprawca świadomie i celowo nie wystawia faktury bądź wystawia ją niezgodnie z rzeczywistością, może zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej.

Odpowiedzialność za faktury nierzetelne i puste faktury

Faktura nierzetelna poświadcza nieprawdę co do treści – dotyczy transakcji fikcyjnej, zawyżonej, z nieistniejącym kontrahentem lub bez odzwierciedlenia rzeczywistej czynności.

Szczególnym przypadkiem jest pusta faktura, czyli dokument dla transakcji, która nie miała miejsca. Wystawienie lub użycie takiej faktury może wypełniać znamiona nie tylko czynów z KKS, ale także przestępstw z Kodeksu karnego (art. 270a i 271a).

Zbrodnie fakturowe na podstawie Kodeksu karnego

Od 2017 r. zaostrzono odpowiedzialność karną za faktury poświadczające nieprawdę. Art. 270a i 271a Kodeksu karnego przewidują surowszy reżim niż KKS, niezależny od rzeczywistego uszczuplenia podatku.

Dla przejrzystości przedstawiamy progi i sankcje karne:

Wartość należności ogółem na fakturze	Zakres czynu	Kara pozbawienia wolności	Uwagi
> 200 000 zł	wystawienie lub użycie faktury poświadczającej nieprawdę	od 6 miesięcy do 8 lat	bez konieczności wykazania uszczuplenia podatku
> 5 000 000 zł	działanie o znacznej wartości	od 3 do 20 lat	surowa odpowiedzialność niezależnie od skutku
skrajnie wysoka wartość lub skala	m.in. kierowanie zorganizowaną grupą	do 25 lat	najwyższy wymiar kary

Dodatkowe sankcje finansowe i podatkowe

Oprócz odpowiedzialności karnej występują dotkliwe konsekwencje podatkowe. Najważniejsze z nich to:

• zaległe podatki z odsetkami – podatek powstaje z mocy prawa w momencie transakcji i musi zostać zapłacony niezależnie od faktury,
• dodatkowa sankcja (domiar) – nawet do 100% zaniżonego podatku,
• art. 108 ustawy o VAT – obowiązek zapłaty VAT wynikającego z faktury, nawet jeśli transakcja była fikcyjna,
• art. 112c ustawy o VAT – 100% zawyżenia podatku naliczonego przy odliczeniu z pustej faktury.

Przedawnienie odpowiedzialności karnej i proceduralne aspekty

Przedawnienie ogranicza czas ścigania czynów. Jego długość zależy od zagrożenia karą:

Zagrożenie karą	Termin przedawnienia	Moment rozpoczęcia biegu
grzywna, ograniczenie wolności, pozbawienie wolności do 3 lat	5 lat	od końca roku, w którym upłynął termin płatności należności
pozbawienie wolności powyżej 3 lat	10 lat	od końca roku, w którym upłynął termin płatności należności

Zawiadomienie do urzędu skarbowego powinno obejmować istotne dane transakcji i dowody (np. przelewy, korespondencję). Po zawiadomieniu organ wszczyna postępowanie wyjaśniające i gromadzi materiał dowodowy.

Odpowiedzialność nabywcy za posługiwanie się nierzetelną fakturą

Odpowiedzialność nie ogranicza się do wystawcy – obejmuje także nabywcę, który świadomie posługuje się nierzetelną fakturą (art. 62 KKS).

Powstaje ona m.in. w chwili ujęcia pustej faktury w księgach lub odliczenia VAT, gdy nabywca wiedział albo powinien był wiedzieć o nieprawdziwości dokumentu. Dla karalności nie jest konieczne faktyczne uszczuplenie podatku.

Dobrowolna korekta (z korektą deklaracji i zwrotem nienależnego VAT z odsetkami) może ograniczyć lub wyłączyć odpowiedzialność, zwłaszcza jeśli nastąpi przed wszczęciem postępowania. Brak świadomości nierzetelności może wyłączyć odpowiedzialność karną, choć nie zawsze zwalnia z korekty rozliczeń.

Skutki niewystawienia faktury dla prowadzenia działalności gospodarczej

Wzrost ryzyka kontroli podatkowej – stwierdzenie braku faktury może skutkować szeroką kontrolą i ujawnieniem innych nieprawidłowości.

Możliwe zakazy i ograniczenia – sąd może orzec zakaz prowadzenia określonej działalności gospodarczej na 1–15 lat. Dodatkowo, zgodnie z art. 18 KSH, skazanie może wykluczyć z pełnienia funkcji w organach spółek.

Specjalne przepisy dotyczące księgowego i osoby odpowiedzialnej za faktury

Za dokumentację odpowiadają również osoby prowadzące ewidencję. Najważniejsze obowiązki i ryzyka obejmują:

• przechowywanie kopii faktur – brak przechowywania obarczony jest karą grzywny do 180 stawek dziennych (art. 62 § 3 KKS),
• rzetelność ksiąg – prowadzenie ksiąg niezgodnie z rzeczywistością (np. księgowanie pustych faktur) to przestępstwo z art. 61 KKS, zagrożone grzywną do 240 stawek dziennych,
• współudział – księgowy lub inna osoba świadomie wspierająca proceder nierzetelnych faktur może ponosić odpowiedzialność karną.

Możliwość uniknięcia kar poprzez czynny żal i dobrowolne korekty

Czynny żal (art. 17 KKS) pozwala uniknąć odpowiedzialności karnej, o ile spełnione są warunki i zawiadomienie nastąpi przed działaniem organu. Aby uporządkować wymagania, zwróć uwagę na kluczowe elementy:

• złożenie zawiadomienia do właściwego naczelnika urzędu skarbowego przed wszczęciem postępowania,
• ujawnienie wszystkich istotnych okoliczności czynu i osób współdziałających,
• uregulowanie całego zobowiązania wraz z odsetkami i ewentualnymi karami nałożonymi już wcześniej,
• zachowanie formy i terminu przewidzianych przepisami.

Możliwa jest także prawnie skuteczna korekta deklaracji podatkowej. W praktyce oznacza to:

• złożenie korekty we właściwym czasie (co do zasady przed wszczęciem postępowania lub w terminie po kontroli),
• zapłatę zaległości i odsetek,
• złożenie odrębnego czynnego żalu, gdy naruszenie dotyczy również niewystawienia faktury (art. 62 § 1 KKS).

Zwlekanie z korektą zmniejsza szanse na złagodzenie konsekwencji – gdy organ sam ujawni nieprawidłowość, może być za późno na instrumenty łagodzące.

Wejście w życie Krajowego Systemu e-Faktur i nowe kary

KSeF to kolejny krok w cyfryzacji i automatyzacji kontroli. Od 1 lutego 2026 r. obowiązek obejmie podatników ze sprzedażą w 2024 r. powyżej 200 mln zł, a od 1 kwietnia 2026 r. pozostałych. Zgodnie z art. 106ga ust. 2 ustawy o VAT, możliwe będzie wystawienie faktur poza KSeF, gdy miesięczna sprzedaż brutto nie przekroczy 10 000 zł.

Dla przejrzystości kluczowe daty i sankcje związane z KSeF przedstawiamy w tabeli:

Data	Zakres obowiązku	Podmiot	Możliwa sankcja
1 lutego 2026	obowiązkowe e-faktury w KSeF	sprzedaż w 2024 r. > 200 mln zł	kary z KKS (art. 62) w razie naruszeń
1 kwietnia 2026	obowiązkowe e-faktury w KSeF	pozostali podatnicy	kary z KKS (art. 62) w razie naruszeń
1 sierpnia 2026	administracyjne kary KSeF (art. 106ni VAT)	wszyscy zobowiązani do KSeF	do 100% VAT z faktury lub do 18,7% wartości brutto przy braku VAT

Art. 106ni ustawy o VAT przewiduje karę pieniężną m.in. za niewystawienie faktury w KSeF mimo obowiązku, wystawienie niezgodnie ze wzorem lub nieprzesłanie w terminie.