Jak uniknąć podatku od sprzedaży udziałów? Legalne metody optymalizacji podatkowej

Sprzedaż udziałów w spółce to jedno z najwyższych obciążeń podatkowych dla przedsiębiorców i inwestorów w Polsce. Istnieje jednak kilka w pełni legalnych mechanizmów, które – przy spełnieniu warunków – pozwalają całkowicie lub znacząco obniżyć podatek. Poniżej przedstawiamy najważniejsze zasady, narzędzia i ryzyka, ze szczególnym uwzględnieniem Polskiej spółki holdingowej (PSH) oraz fundacji rodzinnej.

Podstawowe zasady opodatkowania sprzedaży udziałów w Polsce

Standardowy system podatkowy dla sprzedaży udziałów

Sprzedaż udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością przez osobę fizyczną nieprowadzącą działalności powoduje dwa odrębne obowiązki podatkowe po różnych stronach transakcji: 19% PIT po stronie sprzedającego oraz 1% PCC po stronie kupującego. Dochód do PIT to przychód ze sprzedaży pomniejszony o koszty nabycia (objęcie, zakup).

Przychód z odpłatnego zbycia udziałów stanowi przychód z kapitałów pieniężnych i powstaje w momencie przeniesienia własności udziałów, niezależnie od zapłaty ceny. Rozliczenie następuje w zeznaniu PIT-38 do 30 kwietnia roku następnego.

W spółkach osobowych dochód ze zbycia ogółu praw i obowiązków może podlegać skali 12%/32% albo 19% liniowo – w zależności od sytuacji podatnika oraz konstrukcji transakcji.

Najważniejsze skutki podatkowe i rozliczeniowe po obu stronach transakcji:

• sprzedający – 19% PIT od dochodu (przychód minus koszty nabycia);
• kupujący – 1% PCC od wartości rynkowej nabywanych udziałów;
• moment przychodu – data umowy, przychód ma charakter należny, niezależny od faktycznej zapłaty;
• rozliczenie – PIT-38 za rok, w którym doszło do przeniesienia własności;
• spółki osobowe – opodatkowanie według skali 12%/32% lub liniowo 19% w zależności od okoliczności.

Procedury administracyjne i terminy płatności

Obowiązek rozliczenia PIT spoczywa na sprzedającym, a obowiązek zapłaty PCC – na kupującym. Forma umowy to pisemna z notarialnym poświadczeniem podpisów. Konieczne są również zgłoszenia do KRS i CRBR.

Kluczowe obowiązki formalne i terminy:

• PCC-3 – 14 dni od zawarcia umowy, podstawa to wartość rynkowa, nie cena umowna;
• notarialne poświadczenie podpisów (nie zawsze pełny akt notarialny), możliwe zawarcie umowy w formie aktu na życzenie stron;
• zawiadomienie spółki o przejściu udziałów oraz aktualizacje w KRS i CRBR.

Polska spółka holdingowa jako narzędzie zerowego opodatkowania

Warunki zastosowania i mechanizm działania PSH

Polska spółka holdingowa (PSH) pozwala – przy spełnieniu warunków – na sprzedaż udziałów/akcji spółki zależnej z CIT = 0% (od 1 stycznia 2022 r.). Warunki muszą być spełnione nieprzerwanie przez co najmniej 2 lata przed zbyciem.

Najważniejsze wymogi dla spółki holdingowej:

• forma prawna – sp. z o.o., PSA lub S.A. jako polski podatnik CIT;
• udział 10%+ w kapitale spółki zależnej, posiadany bezpośrednio i nieprzerwanie przez min. 2 lata;
• brak PGK – spółka holdingowa nie może tworzyć podatkowej grupy kapitałowej;
• brak zwolnień SSE/PSI – holding nie może korzystać z tych preferencji;
• rzeczywista działalność gospodarcza – substancja (biuro, zespół, zasoby) i realne decyzje inwestycyjne;
• akcjonariat – brak udziałowców z jurysdykcji stosujących szkodliwą konkurencję podatkową.

Kluczowy wymóg substancji biznesowej oznacza, że holding musi realnie zarządzać aktywami i ryzykiem oraz wykazywać uzasadnienie ekonomiczne, a nie być pustą strukturą podatkową.

Warunki dotyczące spółki zależnej

Spółką zależną może być podmiot krajowy lub zagraniczny, przy spełnieniu określonych ograniczeń.

• spółka krajowa – sp. z o.o., PSA lub S.A. opodatkowana w Polsce, posiadana bezpośrednio w min. 10%;
• zakazy – brak tytułów uczestnictwa w funduszach (IWI, FI) i brak przynależności do PGK;
• spółka zagraniczna – osoba prawna, opodatkowana od całości dochodów, bez zwolnień w kraju rezydencji, nie z raju podatkowego.

Praktyczne przykłady zastosowania PSH

Jeśli kapitał zakładowy spółki zależnej to 500 000 zł, a cena sprzedaży udziałów wynosi 4 500 000 zł, dochód do CIT to 4 000 000 zł. Standardowy podatek 19% = 760 000 zł. Przy sprzedaży przez PSH – przy spełnieniu warunków – podatek wyniesie 0%, a oszczędność to pełne 760 000 zł.

W spółkach publicznych weryfikacja pośredniego właścicielstwa bywa trudna – organy często wymagają ustalenia pełnej struktury właścicielskiej (także pośrednie udziały), co w praktyce może komplikować dostęp do zwolnienia.

Niedawne zmiany i planowane reformy PSH

Ustawodawca doprecyzował i rozszerzył preferencje, czyniąc PSH bardziej konkurencyjną.

• dywidendy 100% – zwolnienie z CIT dywidend wypłacanych ze spółki zależnej do holdingowej (zwiększenie z 95% do 100%);
• PSA w reżimie – prostą spółkę akcyjną uwzględniono w katalogu podmiotów uprawnionych;
• planowane uproszczenia – zniesienie obowiązku wcześniejszego (5 dni) oświadczenia o zamiarze skorzystania ze zwolnienia.

Fundacja rodzinna jako alternatywny mechanizm optymalizacji podatkowej

Struktura fundacji rodzinnej i jej opodatkowanie

Od 2023 roku fundacja rodzinna umożliwia przeniesienie udziałów i ich sprzedaż z całkowitym zwolnieniem z CIT na poziomie fundacji. Podatek 15% CIT pojawia się dopiero przy wypłacie środków do beneficjentów.

Kluczowe zasady działania i opodatkowania:

• wniesienie udziałów w formie darowizny – brak przychodu u darczyńcy (osoba fizyczna/osoba prawna);
• sprzedaż przez fundację – brak CIT na poziomie fundacji, podatek dopiero przy dystrybucji do beneficjentów;
• elastyczność czasu – brak ustawowego minimalnego okresu posiadania wniesionych udziałów (stan obecny, z zastrzeżeniem zapowiadanych zmian).

To rozwiązanie jest szczególnie atrakcyjne przy sukcesji i długoterminowym zarządzaniu majątkiem.

Ograniczenia i ryzyka związane z fundacjami rodzinnymi

Organy podatkowe analizują, czy szybka sprzedaż i natychmiastowe wypłaty nie służą wyłącznie obejściu opodatkowania. Rada do Spraw Przeciwdziałania Unikaniu Opodatkowania wskazała jednak, że zwolnienie przy sprzedaży udziałów przez fundację co do zasady jest bezpieczne, jeśli fundacja realnie zarządza majątkiem, a nie tylko natychmiast wypłaca środki.

Zapowiadana zmiana to trzyletni lock‑up na aktywa fundacji rodzinnej:

• okres 36 miesięcy od nabycia składnika przez fundację – sprzedaż przed upływem okresu podlega CIT na poziomie fundacji;
• po 3 latach sprzedaż może korzystać ze zwolnienia;
• cel regulacji – ograniczenie krótkoterminowych transferów wyłącznie dla optymalizacji podatkowej.

Planujący aport wartościowych aktywów z myślą o sprzedaży powinni rozważyć timing w kontekście nadchodzących zmian.

PSH vs fundacja rodzinna – kluczowe różnice

Dla szybkiej orientacji w najważniejszych cechach obu struktur przedstawiamy zestawienie:

Struktura	Podatek przy sprzedaży udziałów	Minimalny okres posiadania	Dywidendy wewnątrz struktury	Wypłata do właścicieli/beneficjentów	Ograniczenia/ryzyka
Polska spółka holdingowa (PSH)	0% CIT (przy spełnieniu warunków)	2 lata (10%+ udziałów bezpośrednio)	100% zwolnienia CIT	opodatkowanie na poziomie właścicieli (PIT/CIT)	substancja biznesowa, brak SSE/PSI, brak jurysdykcji szkodliwych
Fundacja rodzinna	0% CIT na poziomie fundacji	brak ustawowego (planowany 3-letni lock-up)	co do zasady neutralne na poziomie fundacji	15% CIT przy wypłacie do beneficjentów	ryzyko nadużycia przy szybkiej sprzedaży i wypłacie środków

Darowizna udziałów a opodatkowanie beneficjenta

Zasady opodatkowania darowizn udziałów

Darowizna udziałów przenosi majątek bez przychodu u darczyńcy. Obowiązek podatku od spadków i darowizn ciąży na obdarowanym. Kluczowym elementem jest nieodpłatność umowy (brak świadczenia wzajemnego).

Najważniejsze reguły i terminy:

• darczyńca – brak przychodu do PIT;
• zerowa grupa podatkowa (małżonek, zstępni, wstępni, pasierb, rodzeństwo, ojczym, macocha) – możliwe pełne zwolnienie;
• zgłoszenie do US w 6 miesięcy – warunek skorzystania ze zwolnienia, brak zgłoszenia = opodatkowanie jak w I grupie.

Alternatywne rozwiązania – umorzenie udziałów

Umorzenie udziałów (obniżenie kapitału zakładowego) bywa alternatywą dla wyjścia z inwestycji. Co do zasady nie generuje przychodu po stronie spółki (CIT), lecz skutki po stronie wspólnika zależą od formy wynagrodzenia.

Najważniejsze aspekty proceduralne i podatkowe:

• uchwała wspólników i zmiana umowy spółki – następnie zgłoszenie do KRS;
• wynagrodzenie niepieniężne – konieczne ustalenie skutków podatkowych dla świadczeń niepieniężnych;
• zwroty środków dla wspólnika mogą stanowić przychód – zależnie od konstrukcji transakcji.

Strategie realizacji strat podatkowych i optymalizacja zysków kapitałowych

Mechanizm tarczy podatkowej i zamykania stratnych pozycji

Tzw. tarcza podatkowa polega na zamknięciu stratnych pozycji przed końcem roku, aby obniżyć 19% podatku od zysków kapitałowych należnego za dany rok. Praktyka jest legalna, o ile towarzyszą jej rzeczywiste zmiany w portfelu i uzasadnienie ekonomiczne.

Zasady bezpiecznego stosowania strategii:

• realne przekształcenie portfela – sprzedaż i reinwestycja w inne aktywa lub pozostawienie środków do alokacji;
• unikanie transakcji pozornych – sprzedaż i szybki odkup tej samej pozycji może zostać zakwestionowany;
• dokumentowanie motywów – wskazanie zmiany strategii, zarządzania ryzykiem, płynnością, a nie wyłącznie podatkiem.

Należy pamiętać, że strategia zwykle odracza, a nie likwiduje podatek – w przyszłości opodatkowany będzie wyższy skumulowany zysk, jeśli nowa pozycja przyniesie dodatni wynik.

Praktyczne przykłady kompensacji zysków i strat

Przykład: zysk na spółce A = 10 000 zł, niezrealizowana strata na spółce B = 5 000 zł. Zamknięcie B i reinwestycja w C obniża dochód roczny do 5 000 zł. Podatek 19% × 5 000 zł = 950 zł zamiast 1 900 zł. Warto dokumentować decyzje inwestycyjne i mieć spójny plan.

Sprzedaż udziałów w zagranicznych spółkach i umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania

Zasady opodatkowania międzynarodowych transakcji

Co do zasady polski rezydent opodatkowuje zysk ze sprzedaży udziałów zagranicznej spółki w Polsce stawką 19%. W wielu umowach o UPO przewidziano jednak szczególne zasady dla spółek, których majątek w ponad 50% stanowią nieruchomości – wtedy opodatkowanie może nastąpić także w państwie położenia nieruchomości, a w Polsce stosuje się metodę zaliczenia podatku zapłaconego za granicą.

Procedury związane z unikaniem podwójnego opodatkowania

Aby prawidłowo rozliczyć podatek zagraniczny w Polsce, należy przygotować komplet dokumentów i formularzy:

• PIT-38 – rozliczenie do 30 kwietnia roku następującego po sprzedaży;
• PIT/ZG – załącznik z wykazaniem dochodu i podatku zapłaconego za granicą;
• certyfikat rezydencji – kluczowy przy korzystaniu z preferencji wynikających z umów o UPO.

Klauzule przeciwko unikaniu opodatkowania (GAAR i SAAR) i ryzyka podatkowe

Przepisy ogólne i szczególne przeciwko unikaniu opodatkowania

GAAR (General Anti‑Abuse Rule) pozwala Szefowi KAS odmówić korzyści podatkowej, gdy transakcja jest sztuczna i sprzeczna z celem przepisów. To potężne narzędzie do kwestionowania konstrukcji bez treści ekonomicznej.

Przesłanki zastosowania GAAR:

• główny cel – osiągnięcie korzyści podatkowej;
• sprzeczność z celem – korzyść niezgodna z ratio przepisów;
• sztuczność – brak realnej funkcji ekonomicznej poza redukcją podatku.

SAAR (klauzule szczególne) wynikające m.in. z dyrektywy ATAD obejmują konkretne obszary (reorganizacje, finansowanie, transakcje wewnątrzgrupowe) i działają równolegle do GAAR.

Ochrona poprzez opinię zabezpieczającą

Opinia zabezpieczająca daje ochronę przed GAAR w opisanym zakresie do czasu jej zmiany/uchylenia. To najsilniejsza dostępna ścieżka prewencji sporu.

Najważniejsze informacje praktyczne:

• zakres – czynność planowana, rozpoczęta lub dokonana;
• treść wniosku – opis czynności, powiązania, cele, uzasadnienie ekonomiczne, skutki podatkowe, stanowisko podatnika;
• koszt – 20 000 zł (dla mniejszych podmiotów tańszą, choć węższą ochronę daje interpretacja indywidualna za 40 zł).

Praktyczne wskazówki i procedury przy planowaniu sprzedaży udziałów

Dokumentacja i uzasadnienie ekonomiczne

Dokumentuj decyzje i uzasadnienie biznesowe – pokaż realne motywy gospodarcze, a nie wyłącznie cel podatkowy. Koszty doradztwa prawnego bezpośrednio związane z transakcją można kwalifikować jako koszty odpłatnego zbycia (pomniejszają przychód).

Czasowe rozłożenie płatności i moment powstania przychodu

Jeśli cena jest płatna w ratach, to przychód powstaje w dniu zawarcia umowy, a nie w momencie wpływu rat. Całość należności należy wykazać w PIT-38 za rok przeniesienia własności.

Termin transakcji w kontekście roku podatkowego

Data sprzedaży ma znaczenie dla kompensacji zysków i strat. Końcówka roku to ostatni moment na działania korygujące wynik podatkowy – na rynku regulowanym istotne jest uwzględnienie kalendarza sesji i rozliczeń.